Yapay Zekâ Dünyayı Tasarlarken Biz Neredeyiz? Dijital Dönüşüm ve Kadın Emeği

Sabah içeceğinizi yudumlarken bir yandan günün yoğun temposunu planladığınızı, diğer yandan da yapay zekâ asistanınızın hayatınızı ne kadar kolaylaştırdığını düşündüğünüzü hayal edin. Akıllı telefonlar, işimizi kolaylaştıran uygulamalar ve hayat kurtaran algoritmalar… Peki, her gün hayatımızı organize eden bu dijital dünyanın arka planında, bizi ne kadar adil bir sistemin beklediğini hiç düşündünüz mü?

Teknoloji dünyasında heyecan verici gelişmeler yaşanırken, dijitalleşme ve kadın emeği arasındaki ilişki, madalyonun diğer yüzünü görmemizi sağlıyor. Yapay zekânın emek piyasasına dahil olmasıyla birlikte "işlerimiz elimizden mi gidiyor?" endişesi her yerde konuşuluyor. Ancak bu dönüşümün, kadınlar üzerinde çok daha orantısız ve stratejik etkileri var. Gelin, çoklu görev (multi-tasking) becerilerimizi kuşanıp bu dijital dönüşümün labirentlerine birlikte bakalım.

Dijitalleşme literatürüne baktığımızda, toplumsal cinsiyet meselesinin genellikle sadece STEM (Bilim, Teknoloji, Mühendislik, Matematik) ve ICT (Enformasyon ve İletişim Teknolojileri) alanlarındaki kadın sayısının azlığına indirgendiğini görüyoruz. Küresel ölçekte kadınlar STEM mezunlarının %36’sını oluştursa da, bu alanlarda çalışanların sadece %25’i kadın ve karar alma pozisyonlarında bu oran %9’a kadar düşüyor.

Bu boşluk, kadınlara geleneksel olarak atfedilen "iletişim yeteneği", "esneklik" veya "takım çalışmasına yatkınlık" gibi yumuşak yeteneklerin (soft skills) övülmesiyle kapatılmaya çalışılıyor. Ancak bu söylem, sektördeki yapısal iktidar ilişkilerini ve stereotipleri değiştirmeye yetmiyor. Gerçek şu ki; masa başında kararları alanlar arasında kadınlar yoksa, dijital geleceğimiz sadece erkek gözünden inşa edilme riskiyle karşı karşıya kalıyor.

ilginizi çekebilir

Teknoloji dünyasında kadın temsiliyetinin az olması, sadece bir istatistik problemi değil; günlük hayatımızı, iş başvurularımızı ve hatta sağlığımızı etkileyen bir yapay zekâ önyargısı doğuruyor. Algoritmalar nötr değildir; onlar, bizim onlara verdiğimiz tarihsel verileri işlerler. Toplumun geçmişindeki eşitsizlikleri veri olarak alan bir yapay zekâ, bu eşitsizlikleri geleceğe taşır.

• Amazon Deneyimi: Şirketin yıllarca üzerinde çalıştığı yapay zekâ destekli işe alım sistemi, son 10 yılın çoğunlukla erkek adaylardan oluşan özgeçmişlerini taradığı için, CV'sinde "kadın" kelimesi geçen adayların puanını otomatik olarak düşürdü.

• Finansal Eğilimler: Bazı büyük teknoloji şirketlerinin kredi kartı algoritmalarının, kadınlara erkeklere oranla daha düşük kredi limiti tanıdığı ortaya çıktı.

• Sağlıkta "Default" Yaklaşım: Tıp literatüründe erkeğin "standart insan" kabul edilmesi yüzünden, kadınlar farklı kalp krizi semptomları gösterseler bile yapay zekâ sistemleri tarafından yanlış teşhis edilebiliyor.

Dijitalleşmeyle birlikte hayatımıza giren uzaktan çalışma, esnek çalışma ve platform işçiliği, ilk bakışta yoğun hayat temposuna sahip kadınlar için bir konfor alanı gibi görünebilir. Ancak madalyonun diğer yüzünde, iş ve özel yaşam arasındaki sınırların bulanıklaşması gerçeği yatıyor.

Araştırmalara göre otomasyon; kadın işçilerin %20’sini, erkeklerin ise %21’ini işinden etme potansiyeline sahip, yani risk oranları benzer. Fakat asıl fark "geçiş" sürecinde ortaya çıkıyor. Kadınların istihdamda kalabilmesi için daha sık iş değiştirmesi ve sürekli yeni dijital beceriler kazanması gerekiyor. Küresel olarak kadınların ücretsiz bakım emeğine (ev işleri, çocuk ve yaşlı bakımı) erkeklerden katbekat daha fazla zaman harcadığı düşünülürken, bu esneklik ve sürekli öğrenme baskısı kadınların omuzlarına ekstra bir yük bindiriyor. Üstelik dünyada erkeklerin internete erişim oranı kadınlardan %21 daha fazlayken, bu dijital dönüşüm yarışına ne yazık ki eşit bir zeminde başlamıyoruz.

ilginizi çekebilir

Tüm bu zorluklara rağmen dijital dünya, kadınların kendi öznelliklerini inşa ettiği ve ataerkil iş yapma biçimlerine meydan okuduğu güçlü bir sahneye de dönüşüyor. Dijital dönüşüm ve kadın girişimciliği kesişimi, e-ticaret, sosyal medya ve dijital platformlar sayesinde kadınların pazara, finansmana ve bilgiye erişimini kolaylaştırıyor.

Kadınlar artık sadece birer tüketici değil, e-ticaret ekosistemini yönlendiren dönüştürücü liderler. Türkiye’den Trendyol’un kurucusu Demet Mutlu veya ev hizmetleri gibi güvencesiz bir alanı dijitalleştirerek kayıt altına alan Armut.com kurucusu Başak Taşpınar Değim gibi isimler, kadınların sadece "evde ek gelir" peşinde olmadığını, sistem kurma gücüne sahip olduğunu kanıtlıyor. Kadın kooperatiflerinin dijital pazarlara taşınması, rekabet yerine dayanışmayı koyan alternatif bir dijital feminist ekonomi modelinin de kapılarını aralıyor.

Artılar

• Pazara Kolay Erişim: E-ticaret ve dijital araçlar, kadın girişimcilerin küresel pazarlara ve network ağlarına ev konforunda erişmesini sağlıyor.

• Görünürlük ve Kayıt Dışı Emek: Geleneksel olarak güvencesiz ve görünmez olan kadın emeği, dijital platformlar aracılığıyla kayıt altına alınıp görünürlük kazanıyor.

• Yatay ve Kolektif Modeller: Kadın kooperatifleri dijitalleşerek dayanışma odaklı, kapsayıcı ekonomik modeller üretebiliyor.

Eksiler

• Algoritmik Ayrımcılık: Yapay zekâ ve işe alım sistemlerinde süregelen toplumsal cinsiyet önyargıları, kadınların teknik alanlardan dışlanma riskini artırıyor.

• Çift Katmanlı Yük: Esnek ve uzaktan çalışma modelleri, ücretsiz bakım emeği yüküyle birleştiğinde kadınlar için iş-yaşam dengesini zorlaştırıyor.

• Dijital Uçurum: Kadınların internete ve yeni teknolojilere erişim oranının küresel olarak erkeklerin gerisinde kalması, fırsat eşitliğini baltalıyor.

ilginizi çekebilir

Dijital dönüşüm, kaçabileceğimiz ya da görmezden gelebileceğimiz bir trend değil; hayatımızın ta kendisi. Teknolojik gelişmeler barındırdığı önyargılar ve riskler sebebiyle ürkütücü görünse de, kadınların bu sahneyi terk etme lüksü yok. Tam tersine; algoritmaların bizi dışlamasını engellemenin tek yolu, o algoritmaları yazan, yöneten ve denetleyen masalarda daha fazla yer almaktan geçiyor. E-ticaret ve dijital girişimcilik, kadınların ekonomik bağımsızlığı için harika birer araç. Teknolojiyi sadece tüketen değil, ona yön veren tarafta olmak zorundayız. Çünkü geleceğin dünyası sadece dijital değil, kadınların emeğiyle şekillenen daha adil bir dünya olmak zorunda.

Peki sizce, günlük hayatınızda kullandığınız uygulamalar ve dijital araçlar iş yükünüzü gerçekten hafifletiyor mu, yoksa sınırları daha mı çok bulanıklaştırıyor? Yorumlarda buluşalım!

---

Kaynakça

• UNI Global Union – Dijitalleşme ve Emek Piyasası Raporu

• Avrupa Ekonomik ve Sosyal Komitesi (EESC) – STEM ve ICT Alanlarında Kadın Temsiliyeti Raporu (2018)

• McKinsey Global Institute – The Future of Women at Work Report

• World Wide Web Foundation – Women's Rights Online Report (2020)

• Criado Perez, C. – Invisible Women: Exposing Data Bias in a World Designed for Men