Yapay Zekâ 2 Bin Yıllık Sessizliği Bozdu: Vezüv'de Yanan Papirüs İlk Kez Okundu

Tarih boyunca birçok antik eser savaşlar, yangınlar ve doğal afetler nedeniyle yok oldu. Bazıları ise günümüze ulaşmayı başarsa bile zarar görmeden okunamadığı için yüzyıllarca gizemini korudu. İşte bu eserlerden biri, modern teknolojinin yardımıyla sonunda konuşmaya başladı.

Bilim insanları, MS 79 yılında Vezüv Yanardağı'nın patlaması sırasında tamamen kömürleşen bir papirüsü yapay zekâ kullanarak ilk kez dijital ortamda açmayı başardı. Fiziksel olarak açılması mümkün olmayan eserden elde edilen yeni bilgiler, Antik Çağ felsefesine dair önemli ipuçları sunuyor.

İlginizi çekebilir.

Araştırmanın merkezinde yer alan PHerc. 1667 isimli papirüs, İtalya'daki antik Herculaneum kentinde bulunan yüzlerce papirüsten biri.

Bu eserler, MS 79 yılında meydana gelen Vezüv Yanardağı patlamasında kül ve lavların altında kalarak kömürleşti.

Yüksek sıcaklık papirüsleri tamamen yaktı ancak aynı zamanda içeriklerinin günümüze kadar korunmasını da sağladı.

Araştırmacılar uzun yıllardır bu eserleri zarar vermeden okuyabilmenin yollarını arıyordu.

Kömürleşmiş papirüsler son derece kırılgan olduğu için fiziksel olarak açılmaları neredeyse imkânsız hale geldi.

Geçmişte bilim insanları:

• Kimyasal çözücüler,

• Mekanik yöntemler,

• Basınç uygulamaları,

• Gaz teknikleri

gibi birçok yöntem denedi.

Ancak bu girişimlerin büyük bölümü eserlerin parçalanmasına veya tamamen zarar görmesine neden oldu.

Bu nedenle uzun yıllar boyunca papirüslerin içeriğinin hiçbir zaman okunamayacağı düşünülüyordu.

İlginizi çekebilir.

Bu soruna çözüm ise Vesuvius Challenge adlı uluslararası araştırma projesinden geldi.

Araştırmacılar önce papirüsü yüksek çözünürlüklü BT (Bilgisayarlı Tomografi) ile taradı.

Ardından geliştirilen yapay zekâ sistemi:

• Papirüsün katmanlarını dijital ortamda ayırdı,

• Sayfaları sanal olarak düzleştirdi,

• Gözle görülmeyen mürekkep izlerini tespit etti,

• Yazıları okunabilir hale getirdi.

Böylece fiziksel olarak hiç açılmadan eserin içeriğine ulaşılmış oldu.

Napoli'de düzenlenen bilimsel toplantıda açıklanan sonuçlara göre araştırma ekibi ilk kez bütün bir papirüs tomarını tamamen dijital olarak açmayı başardı.

Ortaya çıkarılan metin:

• Yaklaşık 1,5 metre uzunluğunda,

• 20 ayrı sütundan oluşuyor.

Araştırmacılar bunun, antik papirüs araştırmalarında şimdiye kadar elde edilen en önemli başarılar arasında yer aldığını belirtiyor.

İlk incelemelere göre metin, Stoacı felsefe üzerine önemli tartışmalar içeriyor.

Araştırmacılar özellikle iki kavram üzerinde duruyor:

Horme (Dürtü)

Metinde geçen horme, insanın davranışlarını yönlendiren dürtüler anlamına geliyor.

Yazara göre kontrol edilemeyen dürtüler, insanı doğru yaşamdan uzaklaştırabiliyor.

Phronesis (Pratik Bilgelik)

Papirüste dikkat çeken bir diğer kavram ise phronesis.

Stoacı düşüncede büyük önem taşıyan bu kavram;

• Sağduyu,

• Doğru karar verebilme,

• Pratik bilgelik

anlamlarını taşıyor.

Araştırmacılar, metnin etik ve insan davranışları üzerine kapsamlı değerlendirmeler içerdiğini düşünüyor.

İlginizi çekebilir.

Dikkat Çeken Bir Cümle Ortaya Çıktı

Çözümlenen bölümlerden biri şu anlamı taşıyor:

"Bir şeyi araştıracağız; ancak kendimizden ve doğamızdan uzaklaşırsak onu kavrayamayacağız."

Uzmanlara göre bu ifade, Stoacı düşüncenin temel ilkelerini yansıtan önemli örneklerden biri olabilir.

İkinci Papirüs de Önemli Bir Sır Saklıyordu

Araştırmacılar yalnızca PHerc. 1667 üzerinde çalışmadı.

Bir başka eser olan PHerc. 139 isimli papirüste de dikkat çekici bir keşif yapıldı.

Burada şu ifade okunabildi:

"Philodemus – Tanrılar Üzerine – 8. Kitap"

Bu keşif sayesinde Yunan filozof Philodemus'un Tanrılar Üzerine adlı eserinin en az sekiz kitaptan oluştuğu ilk kez doğrulanmış oldu.

Daha önce yalnızca ilk kitabın varlığı biliniyordu.

Projeyi yöneten araştırmacılara göre yapay zekâ artık yalnızca metin üretmek için değil, tarih boyunca okunamayan eserleri gün yüzüne çıkarmak için de önemli bir araç haline geliyor.

Bundan sonraki süreçte ise:

• Tarihçiler,

• Filologlar,

• Dil bilimciler,

• Felsefe uzmanları

ortaya çıkarılan metinleri ayrıntılı biçimde inceleyerek yeni yorumlar geliştirecek.

Uzmanlar, Herculaneum'da hâlâ okunmayı bekleyen yüzlerce papirüs bulunduğunu belirtiyor.

İlginiziz çekebilir.

Artılar

✔ Yapay zekâ, fiziksel olarak açılamayan eserlerin okunmasını sağlıyor

✔ Antik Çağ'a ait yeni tarihi ve felsefi bilgiler ortaya çıkarılıyor

✔ Papirüslere zarar vermeden dijital analiz yapılabiliyor

✔ Kültürel mirasın korunmasına katkı sağlıyor

✔ Tarih, arkeoloji ve yapay zekâ disiplinlerini bir araya getiriyor

Eksiler

✘ Yapay zekâ tarafından oluşturulan okumaların uzmanlar tarafından doğrulanması gerekiyor

✘ Bazı bölümler hâlâ eksik veya okunamıyor

✘ Yüksek çözünürlüklü tarama teknolojileri oldukça maliyetli

✘ Tüm papirüslerde aynı başarı oranına ulaşılması garanti değil

İlginizi çekebilir.

Yaklaşık 2 bin yıldır okunamayan bir papirüsün yapay zekâ sayesinde çözülebilmesi, yalnızca teknoloji alanında değil; tarih, arkeoloji ve felsefe araştırmaları açısından da önemli bir dönüm noktası olarak görülüyor. Vesuvius Challenge projesi, modern görüntüleme teknikleri ile yapay zekânın birlikte çalışarak insanlığın kayıp bilgilerine ulaşabileceğini gösteren en güçlü örneklerden biri oldu.

Önümüzdeki yıllarda aynı yöntemle yüzlerce farklı papirüsün okunması ve Antik Çağ hakkında bugüne kadar bilinmeyen birçok bilginin gün yüzüne çıkması bekleniyor. Yapay zekâ, yalnızca geleceği şekillendiren değil, geçmişi yeniden keşfetmemizi sağlayan güçlü bir araç haline geliyor.

Peki sizce yapay zekâ gelecekte başka hangi tarihi sırların çözülmesine yardımcı olabilir?

Kaynakça

• Vesuvius Challenge

• University of Kentucky – EduceLab

• Nature

• Herculaneum Papyri Project

• Brent Seales Research Group

• Università degli Studi di Napoli Federico II